Vấn đề 'Thượng Đế' hay Thiên Chúa (1)

Vấn đề 'Thượng Đế' hay Thiên Chúa

Trả lời cho bài viết của một 'Phật tử'

Cách đây một hai tháng, em trai tôi 'forward' cho tôi một bài viết trên 'facebook' về vấn đề Thượng Đế. Tác giả bài viết là Hồ Trung Tú[1]. Bài viết dễ cho người đọc có cảm tưởng tác giả là một Phật tử, nhưng tôi xin phép gọi tác giả là Phật tử trong ngoặc kép, lý do chỉ vì do thông tin tôi biết quá hạn hẹp, nên tôi vẫn chưa chắc tác giả có phải là một Phật tử hay không. Lý do đơn giản chỉ có vậy thôi, nên nếu tác giả thật sự là một Phật tử chắc sẽ không hiểu lầm tôi có ngụ ý gì khác.

Bận rộn bổn phận nên tôi ít có thời gian đọc các bài viết trên 'internet', dầu vậy đối với những gì tôi đã từng đọc thì tôi chưa hề thấy Phật tử nào viết về vấn đề Thượng Đế nghiêm túc và có hiểu biết hơn tác giả Hồ Trung Tú... Đó là một lý do đáng để cho tôi, một Kitô hữu Công giáo, nếu có điều kiện nên trả lời cho bài viết của tác giả. Nhưng còn có một lý do khác còn quan trọng hơn đó là như thánh tông đồ Phêrô viết cho các Kitô hữu vào thế kỷ thứ nhất: “Anh em hãy luôn sẵn sàng để đáp ứng mọi kẻ đòi hỏi nơi anh em lý lẽ về điều anh em cậy trông và tin tưởng”[2]. Bài viết của tác giả Hồ Trung Tú là một dịp tốt để cho người Kitô hữu suy nghĩ nhiều hơn, sâu hơn về những gì họ đang tin, để thấy được, thấy rõ ràng hơn những lý lẽ của đức Tin Kitô giáo. Nên mặc dầu những gì viết dưới đây đúng là 'trả lời cho bài viết của một 'Phật tử'', thì tôi viết chính yếu vẫn là vì lợi ích đức Tin Kitô giáo của tôi, của em trai tôi, cũng như của các Kitô hữu khác, nhất là những Kitô hữu có cơ hội đọc bài viết trên 'facebook' của tác giả.

I. Thượng Đế và sự hiện hữu của Ngài là đối tượng của lãnh vực nào: thần học/Kinh Thánh, triết học, hay khoa học?

Tác giả Hồ Trung Tú xem quan niệm về Thượng Đế[3] của các thần học gia, 'dựa trên đức tin' hay Kinh Thánh, giống như một thứ 'rượu cũ'. Trong lúc đó, nếu tôi không hiểu lầm, thì theo tác giả, quan niệm về Thượng Đế của các triết gia và khoa học gia lại là một thứ 'rượu mới', bởi vì 'dựa trên lý trí' và luôn xét đến những biến cố lịch sử và nhất là những phát triển hay khám phá của khoa học, họ luôn đặt lại vấn đề Thượng Đế cách mới mẻ, cho dù có đi đến chỗ hoài nghi hay phủ nhận Ngài: 'Đến thế kỷ 20, năm 1913 mấy chục triệu người chết vì dịch cúm và tai ương của các hai cuộc chiến tranh, cùng với sự phát triển của khoa học, và gần đây là các cuộc động đất vào gần ngày Giáng sinh, đã khiến niềm tin về một Thượng Đế nhân từ bị sút giảm'. Bài viết của tác giả cho đến gần cuối như muốn chứng tỏ rằng các nỗ lực về phía các thần học gia bảo vệ cho 'rượu cũ' không phải là những nỗ lực vô vọng, không hẳn thất bại, cho dù có lúc họ cũng phải dùng đến những lý luận mới, giải thích mới giống như dùng 'bình mới' cho 'rượu cũ'. Trong phần này, tôi sẽ chỉ ra những điểm mơ hồ, lẫn lộn, hay sai lầm trong cách tác giả đối lập Thượng Đế của thần học với Thượng Đế của triết học, trong những hiểu biết của tác giả về tương quan giữa Kinh Thánh và khoa học, giữa triết học và khoa học, và sau cùng trong cách đánh giá của tác giả về tính cần thiết của khẳng định 'Có Thượng Đế'.

1. Thượng Đế của thần học/Kinh Thánh và Thượng Đế của triết học là hai Đấng hay là cùng một Đấng?

Về mặt lịch sử, sự phân biệt giữa Thượng Đế của thần học/Kinh Thánh và Thượng Đế của triết học như hai Đấng khác nhau tuy cũ mà không cũ lắm. Nó bắt đầu với sự xuất hiện và bành trướng của chủ nghĩa duy lý (rationalisme) trong triết học Âu Châu vào thế kỷ XVII với những triết gia như Descartes, Leibniz vv... và những phản ứng chống lại chủ nghĩa đó nơi một số tư tưởng gia như Pascal, Rousseau vv... Chính Pascal là tác giả của câu nói nổi tiếng: ''Dieu d'Abraham, d'Isaac, et de Jacob' non des philosophes et des savants ('Thượng Đế của Abraham, Isaac, và Giacob' chứ không phải Thượng Đế của các nhà triết học và các nhà thông thái)'. Nhưng trước thế kỷ XVII không có sự phân biệt như thế trong lịch sử tư tưởng Kitô giáo, hay nếu có cũng không đáng kể chút nào. Quả thật Kitô giáo hằng bao thế kỷ trước đó đã có vô số nhân vật đồng thời vừa là thần học gia vừa là triết gia như những Justin, Augustin, Boèce, Anselme, Albert, Thomas d'Aquin, Duns Scot vv... Ngày hôm nay sự phân biệt đó cũng chỉ quan trọng trong một mức độ giới hạn, trong một vài trường phái trí thức vẫn còn đối lập giữa đức tin và lý trí, Kinh Thánh và khoa học vv... Ở ngoài thiểu số các trường phái này, những trí thức tin vào Thượng Đế không thấy có sự phân biệt giữa hai Thượng Đế, lại càng không thấy có sự chia rẽ hay đối lập, nên đối với họ cái mà tác giả Hồ Trung Tú gọi là nhu cầu 'thống nhất các trường' chỉ là giả tạo, không có thật.

Còn về mặt nội dung, sự phân biệt giữa hai Thượng Đế như thế có lý hay vô lý tùy theo sự hiểu biết của người ta về đức Tin và lý trí, về Kinh Thánh và khoa học. Một sự hiểu biết bị ảnh hưởng bởi một trong hai cực: một bên là chủ nghĩa duy tín (fidéisme) và bên kia là chủ nghĩa duy lý (rationalisme) và chủ nghĩa duy khoa học (scientisme), tất khó tránh thấy nơi sự phân biệt này có hai Thượng Đế khác nhau, thậm chí đối lập nhau thật sự. Đạo Công Giáo phân biệt những gì con người có thể biết về Thượng Đế theo khả năng tự nhiên vốn có của trí năng hay lý trí (tức tri thức triết học về Thượng Đế) và những gì con người biết về Ngài nhờ vào mặc khải của Ngài được lưu truyền trong Kinh Thánh và được tiếp nhận bằng đức Tin (bao gồm tri thức thần học về Thượng Đế). Đa phần những gì Thượng Đế mặc khải đều vượt quá khả năng hiểu biết và khám phá của trí năng con người. Đạo Công Giáo xem đây là hai loại tri thức phân biệt nhưng cùng có chung một đối tượng là Thượng Đế, bàn về cùng một Thượng Đế chứ không phải về hai Thượng Đế phân biệt nhau. Phần nào cũng giống như tri thức vật lý và tri thức hóa học về nguyên tố hydrogen chẳng hạn, tuy phân biệt với nhau nhưng nghiên cứu về cùng một nguyên tố, không phải về hai nguyên tố khác nhau, bàn về cùng một thực tại nhưng được hiểu dưới những khía cạnh phân biệt nhau. Tri thức về cùng một thực tại, nếu đều đúng, thì tuy phân biệt với nhau nhưng không thể thật sự đối lập nhau, loại trừ nhau. Cho nên không những chỉ có một Thượng Đế là đối tượng chung cho cả triết học và thần học mà hai loại tri thức này tuy phân biệt nhau nhưng không thể đối lập, loại trừ nhau.

2. Phải chăng Kinh Thánh cũng dạy khoa học?

Cần minh định ở đây vài điểm liên quan đến Kinh Thánh thường dễ hiểu lầm ngay cả đối với nhiều Kitô hữu, huống hồ là một 'Phật tử' như tác giả Hồ Trung Tú:

(1) Những gì trong Kinh Thánh mà giáo lý của đạo Công Giáo nhất quán khẳng định từ bao đời là những sự thật mặc khải về Thượng Đế thì trước sau vẫn vậy, không bao giờ thay đổi, chẳng hạn như Thượng Đế tạo dựng mọi sự từ hư vô, từ không có gì nhưng nhờ quyền năng của Ngài mà có cái này, cái kia. Đạo Công Giáo cũng đã sớm thấy rõ những sự thật về Thượng Đế như thế độc lập, không phụ thuộc vào sự phát triển của tri thức khoa học mà đối tượng là vũ trụ vật chất, cho nên những khám phá mới về tiến hóa không như tác giả nghĩ thực sự 'đã giúp Vatican tin tưởng hơn vào một bàn tay của Thượng Đế rất thật'. Cho dù loài người có thực sự tiến hóa từ loài khỉ vượn thì không những vẫn cần phải giả thiết có Đấng Tạo Hóa nói chung, căn nguyên của những gì hiện hữu, của trời đất và mọi sự trong đó, mà còn cần phải giả thiết sự can thiệp đặc biệt của Ngài ở cái khâu tiến hóa này, cần phải giả thiết việc Ngài trực tiếp tạo dựng linh hồn là thực tại vô chất thể nên không thể phát sinh từ một bản thể vật chất được (dù là thân xác sống của khỉ vượn). Khỉ vượn, dù là động vật bậc cao nhất, vẫn là loài không có linh hồn, cho nên nếu không có sự can thiệp trỗi vượt của Thượng Đế trực tiếp tạo dựng linh hồn, thì không thể nào có con người tiến hóa từ chúng được. Nói cách khác những sự thật như thế về vai trò của Thượng Đế không bị ảnh hưởng bởi thuyết tiến hóa bao lâu nó vẫn còn là một lý thuyết khoa học, chưa bị triết lý hóa bởi lập trường duy vật.

(2) Mâu thuẫn giữa Kinh Thánh và khoa học chỉ là do hiểu lầm và do đó không phải là mâu thuẫn thật sự. Hiểu lầm có thể và thật sự đã từng đến từ phía nhà thần học khi ông không xác định được đâu là những lãnh vực tri thức được bao gồm trong nội dung mặc khải của Kinh Thánh. Có những thời mà một số hay nhiều thần học gia tin rằng hễ bất cứ điều gì được nói đến trong Kinh Thánh thì cũng đều là những sự thật mặc khải đến từ Thượng Đế và được lưu truyền trong đó, nhưng thật ra Kinh Thánh cũng chứa đựng nhiều điều không thuộc lãnh vực của những gì Thượng Đế muốn mặc khải: chẳng hạn như lịch trình tạo dựng trong bảy ngày, nhất là ngày hiểu theo thời gian vật lý hiện nay là 24 giờ.

(3) Thượng Đế tạo dựng vũ trụ và quy định cách thức vận hành của nó - đó là một sự thật mặc khải được lưu truyền trong Kinh Thánh. Dĩ nhiên vì Thượng Đế mặc khải cho con người qua ngôn ngữ của con người, cho nên một sự thật mặc khải như vừa nói khó tránh khỏi được lồng vào, được diễn tả và chuyển đạt dưới vỏ bọc là kiến thức con người thượng cổ về sự hình thành và vận hành của vũ trụ, một kiến thức đương nhiên giới hạn và sai lầm về mặt khoa học. Còn sự hình thành vũ trụ đích xác diễn ra như thế nào, đâu là các quy luật mà theo đó vũ trụ vận hành, nội dung các quy luật đó là gì vv... thì không thuộc về những gì Thượng Đế muốn mặc khải mà là đối tượng Ngài để cho trí năng con người tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá, với đủ thứ giới hạn vào điều kiện phát triển của khoa học thời mình. Tóm lại các câu trả lời cho những câu hỏi loại đó phải tìm nơi khoa học của con người chứ trong phải trong Kinh Thánh của Kitô giáo.

(4) Riêng trong vụ Galileo Galilei, lỗi cũng không phải chỉ do nhà thần học hiểu lầm về phạm vi hay lãnh vực được mặc khải trong Kinh Thánh, mà còn do điều kiện hạn chế khách quan về khoa học vào thời đó: quan niệm của Galileo theo hệ thống của Copernicus về sự xoay vần của trái đất quanh mặt trời vừa ngược lại với kiến thức thịnh hành của khoa học vào thời ông, vừa không được ông chứng minh cách thích hợp (nên nhiều khoa học gia lúc đó vẫn xem nó chỉ là một lý thuyết mới).

(5) Tất cả những gì bị lầm tưởng cho rằng thuộc về mặc khải của Thượng Đế được lưu truyền trong Kinh Thánh thật ra chưa bao giờ là giáo lý chính thức của đạo Công Giáo cả, nghĩa là chưa bao giờ trở thành những gì được xác định là thuộc về đức Tin bởi thẩm quyền giáo huấn cao nhất trong đạo Công Giáo, tức thẩm quyền nại đến sự bất khả ngộ mà Thượng Đế ban trong một số trường hợp. Cho nên không có chuyện 'Sáng Thế Ký đã được giảng lại theo một cách mới' nếu tác giả hiểu huấn quyền tối cao trong đạo Công Giáo trước đây khẳng định như là những sự thật mặc khải một số điều được gặp thấy trong sách đầu tiên này của Kinh Thánh, nhưng hiện nay lại thay đổi chúng vì thấy chúng không phù hợp với những khám phá của khoa học. Cũng không nên lẫn lộn quan niệm của nhà thần học với giáo lý chính thức của đạo Công Giáo: một quan niệm nào đó của các thần học gia Công Giáo, cho dù là của đa số, tự chúng vẫn không có giá trị ràng buộc về mặt đức Tin cho tới khi thẩm quyền cao nhất trong đạo Công Giáo tuyên bố nội dung của quan niệm đó phản ánh một sự thật được Thượng Đế mặc khải hay một sự thật trực tiếp liên quan đến mặc khải.

(còn tiếp)