Vấn đề 'Thượng Đế' hay Thiên Chúa (2)

Vấn đề 'Thượng Đế' hay Thiên Chúa

Trả lời cho bài viết của một 'Phật tử'

(tiếp theo)

3. Thượng Đế của khoa học gia hay Thượng Đế của triết gia?

Tác giả Hồ Trung Tú khi thì nói đến Thượng Đế của triết gia, khi thì nói đến Thượng Đế của khoa học gia như thể người sau bàn về Ngài cũng giống như người trước. Khoa học dù là khoa học trừu tượng (đa số các loại toán học) hay khoa học thực nghiệm (vật lý, hóa học, sinh vật học vv...) không bàn đến vấn đề Thượng Đế có hay không, Ngài tạo dựng và điều khiển vũ trụ như thế nào. Thượng Đế không phải là đối tượng của tri thức khoa học. Chấm hết. Không ai cấm, mà trái lại còn là chuyện tự nhiên, nếu một khoa học gia từ chỗ thán phục những quy luật của vũ trụ đi đến chỗ kết luận có Thượng Đế như là tác giả của những quy luật đó. Nhưng một kết luận như thế ở ngoài phạm vi khoa học. Nó là một kết luận của lý trí nhưng là một lý trí đã hoạt động ở ngoài những nguyên lý trực thuộc lãnh vực của khoa học. Nó là một khẳng định thuộc lãnh vực triết học, là lãnh vực mà trong đó lý trí hoạt động theo những nguyên lý ở ngoài và ở trên tri thức khoa học và được nó giả thiết. Một khoa học gia có quyền nói về vấn đề hiện hữu của Thượng Đế, nhưng để khẳng định hay phủ định sự hiện hữu của Ngài mà ông chỉ nhân danh một mình khoa học thôi, thì không những đó là chuyện 'đại ngôn' mà còn là chuyện 'ếch ngồi đáy giếng'. Một chút so sánh tuy không thực sự tương xứng đó là trường hợp một người nghiên cứu hội họa, khi nghiên cứu một bức tranh, tự nhiên thắc mắc muốn tìm hiểu thêm về tác giả, gần thì tại sao tác giả vẽ như thế này mà không như thế kia, xa thì đời sống của tác giả như thế nào vv... Để có được những câu trả lời cho những câu hỏi này thì người đó nhiều lúc phải đi ra ngoài kiến thức hội họa vốn có của mình.

4. Phải chăng 'bàn tay của Thượng Đế' chỉ 'còn tác dụng' bao lâu mà con người vẫn chưa biết được tại sao vũ trụ vật chất phải thế này mà không thế kia?

Nếu tôi hiểu đúng thì mệnh đề 'bàn tay của Thượng Đế vẫn còn tác dụng' theo tác giả Hồ Trung Tú có nghĩa là sự hiện hữu của Thượng Đế vẫn còn có ý nghĩa, vẫn còn được cần đến. Nếu vậy thì theo tác giả, sự hiện hữu của Ngài còn cần đến bao lâu mà 'con người còn chưa biết quy luật được hình thành như thế nào, tại sao vật chất có thuộc tính này mà không có thuộc tính khác'. Nhưng có đúng như vậy không? Bạn có một cái đồng hồ nào đó. Rồi giả như bạn biết được rõ ràng tại sao cái đồng hồ đó phải được chế tạo như thế này mà không như thế kia, phải hoạt động theo cách này mà không phải cách kia v.v... phải chăng nếu biết được như vậy thì bạn không còn phải cần có sự hiện hữu của người thợ chế tạo ra cái đồng hồ đó trước lúc nó được chế tạo ra? Nhưng nếu lúc trước phải cần có người thợ thì mới có cái đồng hồ, thì tại sao lúc này lại không cần người đó có nữa? Rồi vì biết hết mọi thứ về cái đồng hồ mà lúc này bạn không cần người thợ nữa, nhưng phải chăng vì bạn không cần mà người đó thật sự không còn có nữa?

Dù sao so sánh sự hiện hữu của Thượng Đế với sự hiện hữu của người thợ chế tạo ra đồng hồ vẫn là một so sánh kập khiểng, chỉ có những người theo chủ nghĩa tự nhiên thần giáo (deisme) mới dùng để chứng minh sự hiện hữu của Thượng Đế. Suy cho cùng kỳ lý, thì câu hỏi cần phải đặt ra vượt quá câu hỏi tại sao vũ trụ vật chất phải có thuộc tính này mà không có thuộc tính kia, tại sao các quy luật vận hành của nó phải thế này mà không thế khác được. Câu hỏi tột cùng chính là câu hỏi: Tại sao lại có cái gì đó thay vì không có gì cả, bất luận cái có đó là cái gì và bất luận nó có như thế nào? Suy luận triết học về câu hỏi này tất yếu đưa đến kết luận rằng phải có Thượng Đế mà sự hiện hữu của Ngài là tất yếu nội tại (necessité intrinsique), bản tính của Ngài không gì khác hơn là hiện hữu. Khi ông Mô-sê hỏi tên Thượng Đế là gì thì Ngài đã trả lời rằng: 'Ta là Đấng TA LÀ (YHWH)'[1]. Sự hiện hữu của mọi sự khác chỉ là bất tất (contingens-contingentia/contingent-contingence), không tất yếu cách nội tại, nên tất yếu lệ thuộc vào Thượng Đế như là nguyên nhân đệ nhất và trỗi vượt của sự hiện hữu nơi chúng. Sự lệ thuộc của thụ tạo vào Đấng Tạo Hóa xét về hiện hữu là sự lệ thuộc tất yếu và mang tính siêu hình học, vượt quá mọi thứ thời gian tính, vì thời gian là phạm trù chỉ áp dụng cho sự lệ thuộc vào các nguyên nhân đệ nhị thuộc thế giới thụ tạo, nhất là các nguyên nhân đệ nhị thuộc thế giới biến dịch, đi từ năng thể đến hiện thể. Vì thế chuyện trước và sau khi một thụ tạo xuất hiện không còn là vấn đề đối với sự lệ thuộc siêu hình hay hữu thể học này - nó không giống như sự lệ thuộc của cái đồng hồ vào người thợ làm ra nó: nó cần người thợ lúc nó chưa có, nhưng khi đã có rồi thì nó có thể tiếp tục có mà không cần người thợ có còn hay không. Sự lệ thuộc tất yếu về mặt siêu hình này cũng không bị ảnh hưởng gì chuyện thời gian của một thụ tạo hữu hạn hay vô hạn - phần nào cũng giống như một cây bút, cho dù bao giờ cũng viết chữ: không có lúc bắt đầu viết, cũng không có lúc kết thúc viết, thì cũng không tự mình mà có được lại càng không tự mình viết ra những dòng chữ có ý nghĩa được.

II. Can thiệp của Thượng Đế đối với sự ác

Cho rằng quan niệm về Thượng Đế của các nhà thần học không dễ sụp đổ, tác giả Hồ Trung Tù muốn chứng tỏ 'rượu cũ' này vẫn không hẳn mất mùi vị ngay cả khi được nếm với mật đắng là kinh nghiệm về sự ác trong lịch sử. Tác giả nói đến hai ví dụ trong lịch sử nhưng khai triển và giải thích ví dụ thứ hai là chính: ví dụ thứ nhất là 'các cuộc tàn sát người Kitô giáo' và ví dụ thứ hai là nhân vật lịch sử Hitler mà ác tính ngay cả 'Nero hay Tần Thủy Hoàng chỉ là chuyện đùa của trẻ con như vặt cánh con chuồn chuồn nếu đặt bên cạnh Hitler'. Nhưng trong những gì tác giả nói về hai ví dụ này và nhất là về sự can thiệp của Thượng Đế đối với những sự ác như thế, thật ra có một số điểm đáng được đặt thành vấn đề. Giải thích của tác giả về sự can thiệp của Thượng Đế xem ra đúng như tác giả nói 'nhuốm màu thuyết định mệnh bình dân', chứ không thực sự phản ảnh cái nhìn của thần học Kitô giáo chính thống về sự can thiệp đó. Phần thứ hai của bài viết này bàn đến một số điểm đáng đặt thành vấn đề như vừa nói.

1. Bách hại và phát triển trong lịch sử Kitô giáo

Tác giả nhận xét rằng mặc dầu các Kitô hữu bị bách hại nhiều trong lịch sử,'nhưng kỳ lạ một điều rằng cứ mỗi lần như vậy thì đạo Chúa lại phát triển một cách bùng nổ và sự tử vì đạo của các con dân Chúa như được củng cố thêm'. Nói vậy thôi, chứ đối với tác giả điều đó chẳng có gì kỳ lạ bởi vì 'vẫn còn nhiều cơ sở về tâm lý tập thể để giải thích' nó. Tác giả không thể không đồng ý rằng Kitô giáo không phải chỉ chịu bách hại dưới thời Nero hay dưới thời nhiều hoàng đế La Mã sau ông này. Suốt hai ngàn năm lịch sử của tôn giáo này, có thể nói không có lúc nào mà nó không bị bách hại, không ở chỗ này thì cũng ở chỗ kia, có khi không phải chỉ giới hạn vào một quốc gia mà còn cả một lục địa hay lớn hơn nữa: xa xưa thì đế quốc La Mã (dù không nhất thiết phải đồng đều về thời gian hay mức độ đàn áp xét khắp lãnh thổ của đế quốc) gần đây thì Khối Cộng Sản Warsaw rộng lớn [2]. Bách hại không phải chỉ bằng bạo lực tàn sát mà còn bằng đủ thứ thủ đoạn thâm hiểm kể cả về mặt giáo dục và dư luận xã hội. Dù không phủ nhận các nguyên nhân tâm lý và xã hội, nhưng nếu kết luận như tác giả rằng chỉ cần những nguyên nhân ấy là đủ để giải thích cả một lịch sử phát triển của Kitô thì quả là quá đơn giản và khá cẩu thả về phương diện tri thức. Nếu áp dụng vào Phật Giáo, có lẽ tác giả sẽ không đồng ý cho rằng dựa vào 'các cơ sở về tâm lý tập thể' là đủ để giải thích sự tồn tại và phát triển của tôn giáo này. Về mặt sự kiện có thể nói không ngoa rằng không có tôn giáo nào trong lịch sử nhân loại từng bị bách hại tới mức như Kitô giáo, vậy làm sao mà các nguyên nhân tâm lý và xã hội đủ để giải thích sự tồn tại và phát triển của Kitô giáo, trong khi chúng không đủ để làm vậy ngay cả đối với các tôn giáo khác ít bị bách hại hơn nhiều so với Kitô giáo chẳng hạn như Phật Giáo?

2. Tính ác của Hitler và sự can thiệp của Thượng Đế

Từ sự kiện Hitler tác giả xem ra muốn chứng minh có sự can thiệp nào đó của Thượng Đế bằng cách lý luận như sau: Nếu sự xuất hiện của Hitler chỉ có ích cho nhân loại khi và chỉ khi y xuất hiện vào đúng thời điểm như y đã thật sự xuất hiện (chứ không phải trước đó hay sau đó), thì ' hình như quả thật có một bàn tay nào đó của Chúa vẫn đang can thiệp trong đời sống của con người hiện đại hôm nay'. Mà theo tác giả cái 'nếu' vừa nói thực sự đúng: bởi vì nếu Hitler xuất hiện sớm quá, nghĩa là vào lúc mà nhân loại chưa biết gì về sức mạnh của năng lượng nguyên tử, thì nhân loại vẫn chưa có điều kiện để 'học một bài học về tính ác trong chính bản thân mình trước khi làm chủ một năng lượng không hề có trong tự nhiên'. Còn nếu y xuất hiện sau khi sức mạnh của năng lượng nguyên tử được vận dụng thành công, tức bom nguyên tử được chế tạo rồi, thì đương nhiên với 'tính ác' của y, y chắc chắn sẽ sử dụng, vậy thì lúc đó đại đa số nhân loại bị tiêu diệt cả rồi đâu còn 'kịp học' bài học đang nói.

Theo logique trong lập luận của tác giả, cái giả thiết Hitler đã xuất hiện 'vào đúng cái thời điểm... mà không có hắn không được' chỉ đúng với điều kiện là hai giả thiết khác sau đây đều đúng: 1. Hitler là kẻ ác nhất: 'chưa có tiền lệ' nào như thế 'trong lịch sử toàn nhân loại'; 2. Có kinh nghiệm lịch sử về sự tàn ác vô tiền khoán hậu đó của Hitler thì nhân loại mới học được bài học về tính ác trong chính bản thân mình khi nghĩ đến điều gì sẽ xảy ra nếu một năng lượng ghê gớm như năng lượng nguyên tử rơi vào sự điều khiển của một con người có tính ác như Hitler. Thế nhưng không cái nào trong hai giả thiết này tất yếu đúng cả. Giả thiết thứ hai thì đã khá rõ: không như tác giả nghĩ, không có gì chắc chắn là nhân loại đã học được bài học về cái giá phải trả cho tính ác của mình. Dù đã học được, chắc gì bao giờ cũng ghi nhớ. Dù sao cho đến hôm nay xác xuất về khả năng xảy ra của chiến tranh hạt nhân cả mấy thập niên sau chiến tranh lạnh vẫn còn rất cao. Và dĩ nhiên sức tàn phá của vũ khí hạt nhân vượt xa vũ khí nguyên tử thời Hitler. Còn về giả thiết thứ nhất, làm sao biết chắc được những bạo chúa như Tần Thủy Hoàng, Nero (giết mẹ, giết vợ, giết thầy) không ác hơn Hitler? Phải chăng vì những kẻ đó không giết người nhiều hơn Hitler? Chắc gì, vì nếu Tần Thủy Hoàng hay Nero cũng như Hitler có phi cơ chiến đấu, có xe tăng, có pháo tầm xa vv... thì sẽ thế nào? Nếu chưa chắc là so với Hitler 'tiền vô cổ nhân', thì lại càng không chắc là 'hậu bất lai giả'. Dầu sao vẫn có những sử gia cho rằng những tay trùm cộng sản cùng thời như Staline, Mao Trạch Đông cũng ác không kém gì Hitler, hay biết đâu lại còn ác hơn: giết nhiều người hơn (Mao giết, trực tiếp và gián tiếp, trên dưới 70 triệu dân Trung Quốc) và giết vì một lý do điên cuồng, còn vô lý hơn cả Hitler. Hitler giết người, nhất là người Do Thái, nhân danh chủ nghĩa chủng tộc và dân tộc cực đoan, muốn cho dân Đức trở thành những người Aryan thuần túy và thượng đẳng. Nhưng Staline và Mao giết vô số đồng bào, cùng chủng tộc của mình. Lý thuyết cộng sản khinh thường các thực tại như dân tộc, đồng bào, chỉ thượng tôn độc đảng cộng sản, cho nên những cá nhân, những tập thể, những cộng đồng nào không thuận theo đảng, thì phải bị coi là kẻ thù, cho dù đó là đồng bào, máu mủ, ruột thịt của mình. Lý thuyết cộng sản tuyệt đối hóa, thần thánh hóa đảng chẳng lẽ lại không 'quái gở' 'kỳ cục' bằng lý thuyết về chủng tộc thượng đẳng của Hitler sao?

Cho dù cứ cho như đúng cái giả thiết của tác giả là sự xuất hiện của Hitler vào đúng thời điểm như y đã xuất hiện thì mới hữu ích cho nhân loại, thì vẫn không làm sao chứng minh được điều đó là do sự can thiệp của Thượng Đế. Vấn đề nằm ở cách hiểu của tác giả về sự can thiệp của Thượng Đế trong trường hợp của Hitler. Nếu Thượng Đế như tác giả nghĩ can thiệp bằng cách làm cho tính ác của Hitler xuất hiện và hoạt động vào đúng thời điểm mà Ngài muốn thì mới có ích cho nhân loại, thì quả đó là sự can thiệp yếu ớt, nửa vời, kiểu chữa cháy. Đã làm, tại sao Ngài không làm cho đến nơi đến chốn: chẳng hạn can thiệp làm sao để một tính ác như kiểu Hitler chẳng bao giờ xảy ra, hay thậm chí chẳng có tính ác nào xảy ra cả? Làm được vậy chẳng lẽ không tốt hơn cho nhân loại hay sao? Tại sao Thượng Đế lại không tạo nên con người mà trong bản thân sẽ không bao giờ có tính ác, vì nếu làm vậy, Ngài đâu có cần đi nước cờ nào phải trả giá, huống hồ là 'nước cờ thấm đẫm nước mắt' như trong trường hợp đang nói? May là chẳng có mấy thần học gia nào giải thích sự can thiệp của Thượng Đế theo kiểu của tác giả, bằng không chỉ làm cho 'rượu cũ' của họ càng khó nếm hơn, nếu không phải là không thể nếm được, hay nói cách khác chỉ làm cho người khác càng dễ dàng phủ nhận Thượng Đế, chứ không phải như tác giả nói làm cho họ 'khó để bảo Chúa không có mặt đâu đó và vẫn can thiệp vào đời sống con người bằng cái cách mà thường là con người không thể hiểu nổi (?)'

(còn tiếp)

Lm. Phaolô Trần Xuân Tâm

--------------------------------------------------------

Bài liên quan:

Vấn đề 'Thượng Đế' hay Thiên Chúa (1)

Chú thích

[1] Kinh Thánh Cựu Ước, sách Xuất Hành, chương 3 câu 14.

[2] Dĩ nhiên gồm cả Trung Quốc trong đó cho đến khi hai siêu cường cộng sản Trung Quốc và Liên-Xô ly khai nhau xung quanh vụ chủ nghĩa xét lại của Khrushchev.